NCEIF - Theo báo cáo đánh giá mới nhất về thị trường gạo thế giới vừa được Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc (FAO) công bố ngày 11/11, thị trường gạo thế giới trong năm 2011-2012 sẽ ít biến động mạnh nhờ sự bình ổn định nhất định về sản lượng, tiêu dùng, cung cầu trên thị trường và tỷ trọng dự trữ. 

1/ Về giá cả thị trường.

Xu hướng tăng giá gạo trên thị trường thế giới hiện đã chững lại kể từ tháng 9 vừa qua sau khi thị trường cảm nhận được tác động từ việc Ấn Độ quyết định bãi bỏ lệnh cấm xuất khẩu gạo. Trước đó, các diễn biến bất lợi trên thị trường ngũ cốc và việc chính phủ mới sau cuộc bầu cử ngày 3/7 tại Thái Lan công bố tái áp dụng chính sách trợ giá gạo với mức trợ giá thu mua thóc cao đã tác động tới thị trường và đẩy giá gạo vào xu hướng tăng giá. Hiện xu hướng tăng giá đã chững lại, nhưng giá gạo trên thị trường vẫn trồi sụt thất thường theo từng loại gạo, thị trường và nguồn gốc xuất xứ. Bất ổn trong nền kinh tế thế giới, đồng đô la Mỹ mạnh lên cộng với biến động giá lúa mạch và một số loại ngũ cốc khác tiếp tục là nguyên nhân khiến giá gạo không ổn định trong vài tháng tới. Điều này cũng sẽ khiến các nhà nhập khẩu lưỡng lự đưa ra quyết định cho tới khi có thể đánh giá rõ hơn về chiều hướng giá gạo trên thị trường.

2/ Về tình hình sản xuất gạo trên thế giới.

Trong năm 2011, mặc dù lũ lụt ảnh hưởng tới mùa màng ở Đông Nam Á, nhưng do sản lượng tăng ở các nước sản xuất gạo chủ yếu đã góp phần đưa tổng sản lượng gạo thế giới vẫn tăng ở mức kỷ lục. Mặc dù lũ lụt gây ngập úng và ảnh hưởng sản lượng gạo ở Campuchia, Lào, Mianma, Phillippin và Thái Lan, nhưng mùa màng thuận lợi hơn dự báo tại Bănglađét, Trung Quốc, Ấn Độ và Việt Nam đã góp phần nâng tổng sản lượng gạo thế giới năm 2011 thêm 2 triệu tấn. Ước tính sản lượng gạo thế giới năm 2011 sẽ đạt khoảng 483 triệu tấn (723 triệu tấn thóc), tăng 3,4% so với năm 2010. Ngoài yếu tố thời tiết ôn hòa ở nhiều nước sản xuất gạo khác; sản lượng gạo tăng còn vì giá gạo hấp dẫn đã khích lệ các nhà sản xuất tăng diện tích canh tác thêm 2,4% lên con số 165 triệu hécta và năng suất trung bình dự kiến cũng tăng từ 1-2,9 tấn gạo/héc ta (khoảng 4,38 tấn thóc/hécta).

Sản lượng gạo thế giới năm 2011 tăng chủ yếu nhờ tăng sản lượng ở khu vực châu Á, nơi 5 nước sản xuất gạo hàng đầu là Bănglađét, Trung Quốc, Ấn Độ, Inđônêxia và Việt Nam đều có triển vọng đạt sản lượng kỷ lục trong năm 2011. Nhờ thời tiết thuận lợi nên Ấn Độ dự kiến sẽ thu hoạch 103 triệu tấn gạo, tăng 8 triệu tấn so với năm 2010. Trung Quốc dù bị hạn hán hồi giữa năm nay tại một số tỉnh trồng lúa ở Tây Nam, nhưng sản lượng dự kiến sẽ tăng thêm 3% và đạt 138 triệu tấn. Trong 10 năm qua, sản xuất gạo của Trung Quốc không ngừng tăng lên theo mục tiêu hướng tới đảm bảo tự cung và sự ủng hộ của chính phủ đối với sản xuất gạo trong kế hoạch 5 năm lần thứ 12 (2011-2015). Thuận lợi về thời tiết, mở rộng diện tích canh tác và đưa vào gieo trồng các loại lúa cho năng suất cao cũng đã giúp tăng sản lượng gạo ở Bănglađét. Dự báo sản lượng của Inđônêxia có thể thấp hơn 3,5% so với mục tiêu chính phủ nước này đặt ra do hạn hán và sâu bệnh, nhưng nhiều khả năng Inđônêxia có thể lạc quan đạt được sản lượng kỷ lục trong năm 2011. Mặc dù Pakixtan bị ảnh hưởng lũ lụt, nhưng không nghiêm trọng bằng năm 2010 và giá gạo cao hấp dẫn người nông dân tăng cường canh tác nên sản xuất gạo của nước này vẫn hồi phục nhanh. Tại Việt Nam, mặc dù lũ hạ nguồn sông Mêcông tác động tới sản xuất, nhưng không ảnh hưởng nhiều đến sản lượng và dự báo sản lượng gạo của Việt Nam năm 2011 sẽ đạt 28 triệu tấn (khoảng 42 triệu tấn lúa). Sản lượng gạo cũng được dự báo tăng ở nhiều nước châu Á khác như Đài Loan, Iran, Bắc Triều Tiên và Malaixia.

Tại khu vực châu Á, Campuchia và Mianma nằm trong số các nước được dự báo giảm sản lượng so với năm 2010 vì thiên tai, dù các nước này đã tăng diện tích canh tác và thúc đẩy hiện đại hóa nông nghiệp. Thiệt hại do mưa lũ cũng sẽ khiến sản lượng của Philippin và Lào giảm. Trong số các nước châu Á chịu thiên tai, Thái Lan là nước chịu thiệt hại nặng nề hơn do lũ lụt bao trùm diện tích lớn đất canh tác và kéo dài từ tháng 8 đến nay. Ước tính lũ lụt đã triệt phá 1,6 triệu hécta diện tích canh tác lúa vụ mùa của Thái Lan và làm giảm sản lượng vụ này khoảng 4 triệu tấn thóc. Tuy nhiên, trong vụ gieo hạt sau đó, sự hấp dẫn của chính phủ tăng trợ giá có thể khuyến khích người nông dân tăng sản lượng, nên sản lượng cả năm của Thái Lan sẽ đạt khoảng 21,2 triệu tấn gạo, bằng năm 2009 nhưng giảm 7% so với năm 2010. Sản lượng của các nước châu Á khác như Hàn Quốc, Nhật Bản và Xrilanca cũng sẽ giảm do giảm diện tích trồng lúa hoặc số vụ trong năm.

Tại châu Phi, sản lượng của châu lục này dự báo sẽ đạt khoảng 17 triệu tấn gạo, tăng 2,6% so với năm 2010, trong đó nguồn tăng chủ yếu là ở Ai Cập. Sản lượng cũng sẽ tăng tại các nước tây Phi do nhiều nước áp dụng chính sách mở rộng sản xuất gạo, đặc biệt ở Bênanh, Gana, Mali, Nigiêria, Xêraliôn và mức tăng sản lượng ở các nước này sẽ bù đắp sụt giảm sản lượng ở Cốtđivoa, Sát và Guinê Bítxao. Tại phần còn lại của lục địa châu Phi, sản lượng dự kiến sẽ tăng ở Malauy và Môdămbích, trong khi thời tiết bất lợi ảnh hưởng tới sản lượng của Mađagátxca, nước sản xuất gạo lớn thứ hai ở châu Phi, khoảng 10% so với năm 2010. Sản lượng cũng giảm tương tự tại Tandania và Dămbia.

Tại khu vực La-tinh và Caribê, hoạt động canh tác trong niên vụ 2011 đã kết thúc và nông dân hiện đã chuẩn bị bước vào niên vụ 2012. Trong năm 2011 nhiều nước Nam Mỹ không phải hứng chịu thời tiết bất lợi như trong năm 2010, và kỳ vọng giá gạo tăng đã thôi thúc nông dân tăng sản lượng tại các nước Áchentina, Bôlivia, Braxin, Côlômbia, Uruguay và Venêxuêla. Tuy nhiên trong các niên vụ năm 2011, sản lượng của các nước như Ecuađo, Mêhicô và Pêru giảm do hạn hán, trong khi sản lượng của các nước Hônđurát, Nicaragoa và En Sanvađo cũng giảm do lũ lụt.

Tại phần còn lại của thế giới, cải thiện về thủy lợi đã góp phần nâng sản lượng gạo của Ôxtrâlia tăng trở lại và đạt mức khoảng 538 nghìn tấn - mức cao nhất kể từ năm 2006 đến nay và tăng 4 lần so với niên vụ 2010. Tại khu vực Liên minh châu Âu (EU), sản lượng gạo dự kiến sẽ tăng 1% và đạt khoảng 1,9 triệu tấn, chủ yếu nhờ sản lượng của Italia tăng bù vào sụt giảm sản lượng ở Pháp và Tây Ban Nha. Sản lượng của Nga dự kiến cũng sẽ tăng đáng kể trong năm 2011 nhờ chính sách hỗ trợ sản xuất của chính phủ. Trong khi đó, Mỹ dự báo sẽ đạt sản lượng khoảng 6 triệu tấn gạo, giảm 21% so với năm 2010 và là mức thấp nhất kể từ năm 1998, nguyên nhân chủ yếu là bất lợi thời tiết ở các bang miền nam làm giảm diện tích gieo hạt 27%.

3/ Dự báo tình hình buôn bán gạo trên thị trường 2011-2012.

Trong năm 2011, buôn bán gạo trên thị trường thế giới dự kiến sẽ tăng 8% và đạt mức cao nhất từ trước đến nay là 34 triệu tấn. Tuy nhiên trong năm 2012, nhu cầu tiêu dùng gạo giảm có thể làm giảm nhẹ buôn bán gạo trên thế giới xuống mức khoảng 33,5 triệu tấn, chủ yếu do các nước nhập khẩu truyền thống giảm nhu cầu nhập khẩu.

Tại khu vực châu Á, trong năm 2012 Bănglađét và Inđônêxia dự kiến sẽ giảm nhập khẩu nhờ nguồn cung trong nước tăng lên. Mùa màng thuận lợi cũng sẽ giúp Trung Quốc giảm mức nhập khẩu gạo năm 2012. Tuy nhiên mức giảm nhập khẩu ở các nước này sẽ được bù đắp một phần bằng việc tăng nhập khẩu của Malaixia, Nêpan, Philippine, Gioócđani, Irắc và Iran. Tại khu vục châu Phi, trong năm 2011 các nước châu Phi, đặc biệt là Nigiêria và Nam Phi, tăng cường nhập khẩu, nhờ đó đã góp phần thúc đẩy buôn bán gạo trên thế giới tăng. Nhập khẩu gạo của khu vực châu Phi năm 2011 tăng thêm 1,2 triệu tấn (13%) so với năm 2010 và đạt 10,6 triệu tấn, nhờ nhiều quốc gia châu Phi cắt giảm thuế nhập khẩu gạo để bình ổn thị trường trong nước. Trong năm 2012, nhập khẩu gạo của châu Phi được dự báo sẽ tương đương như năm 2011 nếu giá gạo vẫn giữ ở mức như năm 2011. Tại các khu vực khác trên thế giới, Braxin sẽ giảm đáng kể nhập khẩu trong năm 2012 nhờ nguồn cung trong nước tăng. Nhập khẩu gạo của Mỹ giảm trong năm 2011 nhưng dự kiến sẽ tăng trong năm 2012 khi nguồn cung trong nước khan hiếm hơn. Nhập khẩu gạo của các nước EU dự kiến cũng sẽ tăng trong năm 2011 và 2012.

Mặc dù Thái Lan vẫn duy trì vị trí số 1 về xuất khẩu gạo trong năm 2012 nhưng khối lượng xuất khẩu của nước này dự báo sẽ gảm xuống mức 8,2 triệu tấn so với khối lượng xuất khẩu dự kiến 10,3 triệu tấn trong năm 2011. Mặc dù bị lũ lụt tác động mạnh tới sản lượng nhưng nguồn cung của Thái Lan vẫn đảm bảo vì nguồn cung dồi dào hiện có trong các kho dự trữ của khu vực tư nhân và và chính phủ đủ đề bù đắp giảm sản lượng. Vì thế nguyên nhân chính khiến xuất khẩu gạo của Thái Lan năm 2012 giảm không phải vì thiếu nguồn cung mà vì chính phủ nước này nối lại chương trình thu mua thóc trợ giá với mức cao hơn, đẩy giá thành gạo xuất khẩu lên cao. Hiện chính phủ Thái Lan đã thông báo đặt mức giá thu mua thóc của nông dân từ 13.800-15.000 baht (khoảng 460-500 USD/tấn), tăng 25 đến 36% so với giá thu mua mà chính phủ tiền nhiệm thực hiện năm 2010 theo Chương trình đảm bảo giá. Giá gạo xuất khẩu của Thái Lan tăng cao sẽ khiến các nhà nhập khẩu chuyển sang các nguồn cung rẻ hơn, nhờ đó có thể giúp Việt Nam tăng xuất khẩu gạo lên mức kỷ lục khoảng 7,3 triệu tấn, trong đó lượng gạo xuất khẩu sang Trung Quốc và Pakixtan dự kiến sẽ tăng. Trong tháng 9 vừa qua, Ấn Độ đã dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu gạo mà nước này áp đặt trong 4 năm qua bằng thông báo cho phép xuất khẩu 2 triệu tấn gạo đầu tiên từ các kho trong khu vực tư nhân. Dự kiến Ấn Độ sẽ xuất khẩu thêm 1,5 triệu tấn nữa vào cuối năm. Nếu chính phủ Ấn Độ không tái áp dụng lệnh cấm xuất khẩu, nhiều khả năng xuất khẩu gạo của Ấn Độ ra thị trường thế giới năm 2012 sẽ đạt mức khoảng 5 triệu tấn, tăng 1,5 triệu tấn so với năm 2011.

Tại các nước khác, nguồn cung gạo của Ôxtrâlia tăng lên trong năm 2011 sẽ góp phần thúc đẩy xuất khẩu của nước này tăng. Ngược lại việc Ai cập gia hạn lệnh cấm xuất khẩu gạo được ban hành hồi tháng Năm vừa qua sẽ khiến các nhà xuất khẩu nước này không tranh thủ được sự tăng lên của nguồn cung trong nước để xuất khẩu nhiều hơn trong năm 2012. Nếu chính phủ Ai cập tiếp tục duy trì lệnh cấm này, xuất khẩu gạo của Ai cập trong năm 2012 khó vượt mức 100.000 tấn. Đối với Mỹ, sụt giảm sản lượng trong năm 2011 cộng với mức độ cạnh tranh mạnh mẽ hơn từ các nước xuất khẩu gạo Nam Mỹ tại các thị trường gạo truyền thống sẽ khiến xuất khẩu gạo của Mỹ trong năm 2012 giảm. Tại các nước xuất khẩu gạo phi truyền thống, sự hỗ trợ của chính phủ cũng như giá nông sản giảm ở Braxin sẽ thúc đẩy nước này tăng xuất khẩu và dự kiến xuất khẩu năm 2011 sẽ đạt 1,1 triệu tấn, so với 431.000 tấn của năm 2010. Tuy nhiên, nếu chính phủ Braxin không kéo dài các biện pháp hỗ trợ, xuất khẩu gạo của nước này trong năm 2012 có thể giảm xuống còn 800.000 tấn vì nông dân sẽ chuyển sang trồng các loại hoa màu có lợi nhuận hơn. Tương tự như  Braxin, nước nhập khẩu truyền thống chuyển sang xuất khẩu gạo, Nga trong năm 2011 đã có những thành công trong xuất khẩu gạo tới Trung Á và  Trung cận đông. Dự kiến, Nga sẽ tăng xuất khẩu và mở rộng thị phần xuất khẩu gạo trong năm 2012.

4/ Dự báo về tiêu dùng gạo trên thế giới 2011-2012.

Mặc dù giá gạo tăng, nhưng nguồn cung dồi dào sẽ duy trì mức tăng tiêu dùng gạo tính theo đầu người trên thế giới. Tổng tiêu dùng gạo năm 2011/2012 dự kiến sẽ tăng 2,4% và đạt mức 472 triệu tấn gạo, trong đó nguồn gạo làm lương thực khoảng 398 triệu tấn. Phần dùng làm giống, thất thoát sau thu hoạch, lũ lụt làm hư hại gạo tại các kho dự trữ ở một số nước và tiêu dùng gạo phục vụ sử dụng trong các ngành công nghiệp phi lương thực sẽ tăng lên 5% và đạt khoảng 62 triệu tấn. Riêng giá các loại ngũ cốc khác, đặc biệt là giá ngô và các thực phẩm có dầu, cộng với sự sẵn có nguồn gạo chất lượng thấp trên thị trường đã dẫn tới việc sử dụng gạo vào mục đích làm thức ăn chăn nuôi tăng 3% và đạt 12,2 triệu tấn.
Mức tiêu dùng gạo tính theo đầu người dự báo sẽ đạt mức 57kg/người/năm 2012, tăng 1% so với 2011. Ở nhiều nước, giá gạo bán lẻ vẫn duy trì đà tăng giá trong năm 2011, tác động đến ổn định và phát triển và điều này buộc chính phủ nhiều nước phải ban hành các biện pháp bình ổn giá gạo và góp phần kiềm chế lạm phát. Một số nước can thiệp gián tiếp bằng cách tăng lãi suất, giảm thuế nhập khẩu gạo, trong khi một số nước khác can thiệp trực tiếp vào giá gạo bằng cách tăng cường nguồn cung từ các kho dự trữ ra thị trường và hạn chế chuyển dịch gạo ra khỏi lãnh thổ.

5/ Dự báo về tình hình dự trữ gạo trên thế giới 2011-2012.

Tổng dự trữ gạo trên toàn thế giới năm 2012 dự báo sẽ tăng lên mức cao nhất trong vòng 10 năm trở lại đây. Do sản lượng được dự báo tăng và tiếp tục vượt cầu tiêu dùng trong năm thứ 7 liên tiếp nên trong năm 2012 dự trữ gạo của thế giới sẽ tăng 8%, tương đương 11 triệu tấn, và đạt mức 148 triệu tấn - mức cao kỷ lục trong suốt thập kỷ qua. Với mức tăng này, tỷ trọng giữa khối lượng gạo dự trữ và khối lượng gạo tiêu dùng, vốn được coi là chỉ số biểu thị an ninh lương thực, sẽ từ mức 29,3% trong năm 2011 tăng lên 31,8% trong năm 2012. Phần lớn tăng dự trữ gạo thế giới sẽ tập trung ở Trung Quốc và Ấn Độ với lượng gạo dự trữ của hai nước này gộp lại dự kiến sẽ chiếm gần 70% tổng dự trữ gạo toàn cầu. Dự trữ gạo cũng tăng lên không chỉ ở Pakixtan và Việt Nam mà cả các nước khác như Áchentina và Uruguay. Do lũ lụt hủy hoại lúa trên đồng và thóc dự trữ trong các kho, nên mức dự trữ của Thái Lan trong năm 2012 sẽ tiếp tục được duy trì ở mức 6 triệu tấn và phần lớn nguồn dự trữ do chính phủ thu mua từ chương trình trợ giá. Tuy nhiên tại Mỹ, suy giảm sản lượng năm nay có thể khiến Mỹ giảm bớt nguồn dữ trữ. Tương tự như vậy, để đáp ứng nhu cầu trong nước đồng thời với duy trì mục tiêu xuất khẩu, Mianma cũng sẽ cắt giảm mức dự trữ. Các nước nhập khẩu gạo truyền thống như Braxin và Inđônêxia nhiều khả năng sẽ tăng dự trữ nhưng các nước châu Phi nhìn chung sẽ giảm dự trữ nếu không tăng thêm mức nhập khẩu so với năm 2011. Dự trữ gạo của các nước Trung Cận đông cũng sẽ tăng lên, đặc biệt là Iran.

Tại nhóm 5 quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới là Thái Lan, Việt Nam, Mỹ, Pakixtan và Ấn Độ, sau vụ thu hoạch hiện nay các nước này sẽ có mức dự trữ tổng cộng khoảng 34 triệu tấn, cao hơn so với mức dữ trữ dự kiến khoảng 30 triệu tấn trong năm 2011. Theo đó, tỷ lệ giữa dự trữ so với tổng mức tiêu dùng và xuất khẩu gạo dự kiến sẽ từ 18,8% trong năm 2011 tăng lên 20,9% trong năm 2012. Tuy nhiên phần lớn mức tăng dự trữ của nhóm 5 quốc gia này tập trung ở Ấn Độ, nước luôn đặt an ninh lương thực lên hàng đầu và chỉ xuất khẩu gạo sau khi đã xem xét kỹ lưỡng tình hình cung cầu trên thị trường trong nước.

Tổng dự trữ gạo trên toàn thế giới tăng lên trong năm 2012 cũng là nguyên nhân dẫn đến triển vọng là sản lượng gạo trên thế giới tăng, nhưng phần nguồn cung dành cho xuất khẩu trong năm 2012 tăng lên không đáng kể./.

Tác giả: NCV. Nguyễn Thị Hồng